Stwórz bootowalny pendrive: Windows, Linux, UEFI/BIOS. Poradnik eksperta.

Bootowalny pendrive to nic innego jak przenośny nośnik USB, który został tak przygotowany, aby komputer mógł z niego uruchomić system operacyjny lub specjalistyczne narzędzia. To niezwykle przydatne rozwiązanie, które pozwala na instalację Windowsa czy Linuxa, ale także na ratowanie danych, diagnostykę problemów sprzętowych czy testowanie nowych systemów bez konieczności ich instalacji na dysku głównym.

Dlaczego bootowalny pendrive to podstawa?

W dzisiejszych czasach, kiedy napędy optyczne w komputerach stacjonarnych i laptopach stają się rzadkością, bootowalny pendrive jest absolutnym fundamentem dla każdego, kto chce mieć pełną kontrolę nad swoim sprzętem. Pozwala on na szybką i wygodną instalację systemu operacyjnego od zera, co jest nieocenione w przypadku awarii, wymiany dysku czy po prostu chęci odświeżenia komputera. Ale to nie wszystko. Jako Jerzy Czarnecki, mogę potwierdzić, że jego zastosowania wykraczają daleko poza samą instalację.

Nie tylko do instalacji systemu: poznaj inne zastosowania

Bootowalny pendrive to prawdziwy szwajcarski scyzoryk w rękach świadomego użytkownika komputera. Oprócz oczywistej instalacji systemu operacyjnego, możesz go wykorzystać do wielu innych, równie ważnych zadań. Ja sam często używam go w sytuacjach awaryjnych.

• Uruchamianie systemów Live OS: Możesz na nim umieścić dystrybucję Linuxa (np. Ubuntu Live) i uruchomić ją bezpośrednio z pendrive'a, bez instalacji na dysku. To idealne rozwiązanie do testowania Linuxa, ale przede wszystkim do odzyskiwania danych z uszkodzonego systemu Windows, gdy ten nie chce się uruchomić.
• Narzędzia diagnostyczne i naprawcze: Istnieją specjalne obrazy ISO zawierające pakiety narzędzi do diagnostyki sprzętu, usuwania wirusów, resetowania haseł Windows czy naprawy uszkodzonych partycji. Taki pendrive może uratować Cię z niejednej opresji.
• Aktualizacja firmware'u: Niektóre płyty główne czy karty graficzne wymagają bootowalnego nośnika USB do aktualizacji swojego oprogramowania układowego (firmware).
• Testowanie bezpieczeństwa: Dla bardziej zaawansowanych użytkowników, bootowalny pendrive może służyć do uruchamiania specjalistycznych dystrybucji Linuxa do testów penetracyjnych (np. Kali Linux).

Co będzie Ci potrzebne? Szybka checklista przed startem

Zanim zabierzemy się do pracy, upewnij się, że masz wszystko, czego potrzebujesz. To podstawa, by uniknąć frustracji i niepotrzebnych przestojów. Pamiętaj, że wszystkie dane z pendrive'a zostaną usunięte, więc zrób kopię zapasową, jeśli coś na nim masz!

• Pendrive USB: Minimalna pojemność to 8 GB. Dla nowoczesnych systemów, takich jak Windows 11, zalecam jednak 16 GB, aby mieć pewność, że wszystko się zmieści i będzie działać płynnie. Upewnij się, że jest sprawny.
• Obraz ISO systemu operacyjnego: To plik zawierający kompletny system operacyjny (np. Windows, Ubuntu). Pamiętaj, aby pobierać go wyłącznie z oficjalnych, legalnych źródeł strony Microsoftu dla Windowsa lub oficjalnych stron dystrybucji Linuxa.
• Komputer z dostępem do internetu: Do pobrania narzędzi i obrazów ISO.
• Narzędzie do tworzenia bootowalnego pendrive'a: Wybierz jedno z tych, które omówimy poniżej: Media Creation Tool (dla Windows), Rufus lub Ventoy.

Oficjalne narzędzie Microsoftu: najprostsza droga do Windows 10 i 11

Jeśli Twoim celem jest stworzenie bootowalnego pendrive'a z systemem Windows 10 lub Windows 11, to oficjalne narzędzie Microsoftu Media Creation Tool jest najprostszym i najbardziej bezproblemowym rozwiązaniem. Z mojego doświadczenia wynika, że jest to idealna opcja dla większości użytkowników, zwłaszcza tych mniej zaawansowanych.

Pobieranie Media Creation Tool ze strony Microsoft

Pierwszym krokiem jest pobranie narzędzia. Zawsze upewnij się, że korzystasz z oficjalnej strony, aby uniknąć złośliwego oprogramowania. Wystarczy wejść na stronę Microsoftu, wyszukać "Media Creation Tool" dla swojej wersji Windows (10 lub 11) i kliknąć przycisk pobierania. To darmowe i bezpieczne.

Uruchomienie programu i akceptacja licencji

Po pobraniu pliku wykonawczego (.exe), uruchom go. Program najpierw przygotuje kilka rzeczy, a następnie wyświetli warunki licencyjne. Aby kontynuować, musisz je zaakceptować. Przeczytaj je, jeśli masz ochotę, ale dla większości użytkowników standardowa akceptacja jest wystarczająca.

Wybór opcji "Utwórz nośnik instalacyjny"

W kolejnym oknie program zapyta Cię, co chcesz zrobić. Wybierz opcję: "Utwórz nośnik instalacyjny (dysk flash USB, DVD lub plik ISO) dla innego komputera". Następnie program pozwoli Ci wybrać język, architekturę (32-bitową, 64-bitową) oraz edycję systemu Windows. Zazwyczaj domyślne ustawienia są odpowiednie dla Twojego komputera, ale możesz je zmienić, jeśli przygotowujesz nośnik dla innej maszyny.

Automatyczne przygotowanie pendrive'a: co robi narzędzie?

Po wybraniu pendrive'a z listy dostępnych nośników USB, Media Creation Tool zajmie się resztą. Narzędzie to automatycznie sformatuje pendrive, skopiuje na niego wszystkie niezbędne pliki instalacyjne Windowsa i skonfiguruje go w taki sposób, aby był bootowalny. Co ważne, Media Creation Tool dba również o kompatybilność z wymaganiami Windows 10/11, takimi jak TPM 2.0 czy Secure Boot, jeśli docelowy komputer je spełnia. Działa to w tle, co jest jego ogromną zaletą nie musisz martwić się o szczegóły techniczne, program zrobi to za Ciebie.

Rufus: uniwersalne i potężne narzędzie dla każdego systemu

Rufus to moje osobiste ulubione narzędzie, gdy potrzebuję czegoś więcej niż tylko prostej instalacji Windowsa. Jest to wszechstronny i niezwykle szybki program do tworzenia bootowalnych pendrive'ów, ceniony przez ekspertów za swoją mnogość opcji i wsparcie dla praktycznie każdego systemu operacyjnego od Windowsa, przez różne dystrybucje Linuxa, aż po specjalistyczne narzędzia. Daje pełną kontrolę nad procesem, co jest kluczowe w bardziej skomplikowanych scenariuszach.

Skąd bezpiecznie pobrać program Rufus i obraz ISO systemu?

Bezpieczeństwo przede wszystkim! Program Rufus należy pobierać wyłącznie z jego oficjalnej strony internetowej: rufus.ie. Unikaj stron trzecich, które mogą oferować zmodyfikowane lub zainfekowane wersje. Podobnie, obrazy ISO systemów operacyjnych zawsze pobieraj z oficjalnych źródeł: dla Windowsa ze strony Microsoftu, a dla dystrybucji Linuxa (np. Ubuntu, Mint) z ich oficjalnych witryn. To gwarantuje, że Twój system będzie czysty i bezpieczny.

Kluczowa decyzja: schemat partycjonowania GPT czy MBR?

To jeden z najważniejszych wyborów w Rufusie i często źródło problemów, jeśli zostanie źle dobrany. Musisz zrozumieć różnicę między GPT (GUID Partition Table) a MBR (Master Boot Record):

• GPT: To nowszy standard partycjonowania, który jest wymagany przez systemy UEFI (Unified Extensible Firmware Interface) i zalecany dla wszystkich nowoczesnych komputerów, szczególnie tych z Windows 10 lub Windows 11. Obsługuje większe dyski i więcej partycji.
• MBR: To starszy standard, kompatybilny ze starszymi systemami BIOS (Basic Input/Output System). Jeśli masz bardzo stary komputer lub napotykasz problemy z bootowaniem z GPT, MBR może być rozwiązaniem.

Wybór właściwego schematu jest absolutnie kluczowy dla powodzenia operacji. Jeśli nie jesteś pewien, sprawdź, czy Twój komputer używa UEFI (większość nowych) czy Legacy BIOS (starsze maszyny). Rufus często potrafi automatycznie zasugerować odpowiedni schemat po wybraniu obrazu ISO.

System plików (FAT32 vs NTFS): co ma znaczenie dla Ciebie?

Kolejnym ważnym wyborem jest system plików. Rufus pozwoli Ci wybrać między FAT32 a NTFS:

• FAT32: Jest bardziej kompatybilny z różnymi systemami i urządzeniami. Jednak ma jedno poważne ograniczenie: nie obsługuje pojedynczych plików większych niż 4 GB. Jeśli Twój obraz ISO zawiera taki plik (co zdarza się w niektórych instalacjach Windowsa), FAT32 nie zadziała.
• NTFS: Obsługuje duże pliki i jest preferowany dla nowszych systemów Windows. Jest mniej kompatybilny ze starszymi systemami BIOS, ale w przypadku UEFI zazwyczaj działa bez problemów.

Dla większości nowoczesnych instalacji Windowsa, Rufus automatycznie wybierze NTFS. Dla niektórych dystrybucji Linuxa, FAT32 może być lepszym wyborem ze względu na szerszą kompatybilność.

Instrukcja krok po kroku: tworzenie nośnika z Windows przy użyciu Rufusa

Przygotowanie bootowalnego pendrive'a z Windowsem za pomocą Rufusa to proces, który daje Ci pełną kontrolę. Oto jak to zrobić:

1. Pobierz i uruchom Rufusa: Upewnij się, że pobrałeś najnowszą wersję z rufus.ie. Rufus jest programem przenośnym, więc nie wymaga instalacji wystarczy go uruchomić.
2. Wybierz pendrive: W sekcji "Urządzenie" (Device) wybierz swój pendrive z listy rozwijanej. Upewnij się, że wybrałeś właściwy nośnik, ponieważ wszystkie dane z niego zostaną usunięte.
3. Wskaż obraz ISO: Kliknij przycisk "WYBIERZ" (SELECT) i wskaż plik obrazu ISO systemu Windows (np. Windows 10 lub Windows 11), który wcześniej pobrałeś.
4. Wybierz opcje obrazu: Rufus automatycznie wykryje typ obrazu. Dla Windows 11 możesz zobaczyć opcje modyfikacji instalatora, takie jak "Usuń wymaganie TPM 2.0", "Usuń wymaganie Secure Boot" czy "Usuń wymaganie 8 GB RAM". To bardzo przydatne funkcje, jeśli instalujesz Windows 11 na starszym sprzęcie. Zaznacz te, które są Ci potrzebne.
5. Wybierz schemat partycjonowania i system docelowy: W sekcji "Schemat partycjonowania" (Partition scheme) wybierz GPT (dla UEFI) lub MBR (dla Legacy BIOS). Rufus często automatycznie dobierze odpowiedni "System docelowy" (Target system), np. "UEFI (bez CSM)" dla GPT.
6. Ustaw system plików i rozmiar klastra: Domyślne ustawienia dla "System plików" (File system) i "Rozmiar klastra" (Cluster size) są zazwyczaj optymalne. Dla Windowsa zazwyczaj będzie to NTFS.
7. Nazwij nośnik (opcjonalnie): W polu "Etykieta woluminu" (Volume label) możesz nadać swojemu pendrive'owi nazwę, np. "Windows 11".
8. Rozpocznij proces: Kliknij przycisk "START". Rufus wyświetli ostrzeżenie o usunięciu danych potwierdź. Proces tworzenia nośnika może potrwać od kilku do kilkunastu minut, w zależności od szybkości pendrive'a i portu USB.
9. Zakończenie: Po zakończeniu procesu Rufus wyświetli komunikat "GOTOWE". Teraz masz bootowalny pendrive z Windowsem!

Instrukcja krok po kroku: jak przygotować bootowalny pendrive z Linuxem (np. Ubuntu)?

Tworzenie bootowalnego pendrive'a z Linuxem za pomocą Rufusa jest bardzo podobne do procesu dla Windowsa, ale ma kilka specyficznych cech. Wiele osób, w tym ja, ceni sobie możliwość stworzenia "Live USB", które pozwala na uruchomienie systemu Linux bezpośrednio z pendrive'a bez instalacji, co jest świetne do testowania lub ratowania danych.

1. Pobierz i uruchom Rufusa: Tak jak poprzednio, pobierz Rufusa z rufus.ie i uruchom go.
2. Wybierz pendrive: W sekcji "Urządzenie" wybierz swój pendrive.
3. Wskaż obraz ISO: Kliknij "WYBIERZ" i wskaż plik obrazu ISO wybranej dystrybucji Linuxa (np. Ubuntu, Mint).
4. Opcje obrazu (tryb ISO/DD): Rufus zazwyczaj zapyta, czy chcesz zapisać obraz w trybie "ISO Image mode" (zalecany) czy "DD Image mode". Dla większości dystrybucji Linuxa wybierz tryb ISO. Tryb DD jest bardziej surowy i kopiuje obraz bit po bicie, co może być potrzebne w specyficznych przypadkach.
5. Wybierz schemat partycjonowania: Dla Linuxa również musisz wybrać między GPT a MBR. Większość nowoczesnych dystrybucji Linuxa dobrze działa z GPT i UEFI.
6. Ustaw system plików: Dla Linuxa często domyślnie sugerowany jest FAT32, ze względu na jego szeroką kompatybilność. Jeśli obraz ISO zawiera duże pliki (powyżej 4 GB), Rufus może zasugerować NTFS lub inny system plików.
7. Opcja "Persistent partition size" (dla Live USB): Niektóre dystrybucje Linuxa i Rufus pozwalają na utworzenie "persistent partition" (trwałej partycji). Dzięki niej, uruchamiając system Live z pendrive'a, możesz zapisywać zmiany, instalować programy i zachowywać pliki, które będą dostępne po ponownym uruchomieniu. Jeśli chcesz taką funkcjonalność, ustaw rozmiar tej partycji.
8. Rozpocznij proces: Kliknij "START" i potwierdź ostrzeżenie o usunięciu danych.
9. Zakończenie: Po zakończeniu masz gotowy bootowalny pendrive z Linuxem.

Jako alternatywę dla Rufusa, zwłaszcza do tworzenia nośników Linux, mogę polecić również BalenaEtcher. Jest to prostsze narzędzie, które świetnie sprawdza się w przypadku obrazów Linuxa i ma bardzo intuicyjny interfejs.

Ventoy: jeden pendrive, by rządzić wszystkimi systemami

Ventoy to prawdziwa rewolucja w świecie bootowalnych pendrive'ów i narzędzie, które osobiście bardzo cenię. Wyobraź sobie, że masz jeden pendrive, na którym możesz przechowywać dziesiątki różnych obrazów ISO (Windows, Linux, narzędzia diagnostyczne) i wybierać, który system chcesz uruchomić, bezpośrednio z menu startowego Ventoy. Bez ciągłego formatowania i ponownego tworzenia nośników to właśnie oferuje Ventoy.

Jak działa Ventoy i dlaczego to rewolucyjne rozwiązanie?

Unikalny mechanizm działania Ventoy polega na tym, że po jednorazowej instalacji programu na pendrivie, nośnik staje się "uniwersalnym bootloaderem". Oznacza to, że obrazy ISO wystarczy po prostu skopiować na pendrive (przeciągnij i upuść, jak zwykłe pliki!), a Ventoy automatycznie je wykryje i doda do swojego menu startowego. Nie musisz martwić się o formatowanie, schematy partycjonowania czy systemy plików dla każdego obrazu z osobna. To oszczędność ogromnej ilości czasu i nerwów, zwłaszcza dla osób, które często pracują z różnymi systemami.

Instalacja Ventoy na pendrivie: prosty przewodnik

Instalacja Ventoy na pendrivie jest jednorazowa i bardzo prosta:

1. Pobierz Ventoy: Wejdź na oficjalną stronę Ventoy (ventoy.net) i pobierz najnowszą wersję programu (dostępne są wersje dla Windows i Linux).
2. Rozpakuj i uruchom: Rozpakuj pobrane archiwum i uruchom plik Ventoy2Disk.exe (dla Windows).
3. Wybierz pendrive: W oknie programu Ventoy, w sekcji "Device", wybierz swój pendrive. Upewnij się, że to właściwy nośnik, ponieważ proces instalacji Ventoy sformatuje go.
4. Wybierz opcje (opcjonalnie): W sekcji "Option" możesz wybrać schemat partycjonowania (Partition Style) zazwyczaj GPT jest zalecane dla nowoczesnych systemów. Możesz też aktywować "Secure Boot Support".
5. Zainstaluj Ventoy: Kliknij przycisk "Install". Program wyświetli ostrzeżenie o usunięciu danych potwierdź dwukrotnie. Proces instalacji Ventoy na pendrivie jest szybki.
6. Zakończenie: Po zakończeniu instalacji, Twój pendrive jest gotowy. Zauważysz, że na pendrivie utworzyły się dwie partycje, jedna z nich jest widoczna i to na nią będziesz kopiować obrazy ISO.

Jak dodawać nowe obrazy ISO? Po prostu przeciągnij i upuść!

To jest właśnie magia Ventoy! Po zainstalowaniu programu na pendrivie, wystarczy, że skopiujesz (przeciągniesz i upuścisz) dowolne pliki obrazów ISO (Windows, Linux, narzędzia) bezpośrednio na widoczną partycję pendrive'a. Nie musisz używać żadnego dodatkowego oprogramowania. Kiedy uruchomisz komputer z tego pendrive'a, Ventoy automatycznie wyświetli menu z listą wszystkich dostępnych obrazów ISO, z których będziesz mógł wybrać, który system chcesz uruchomić. To niezwykle elastyczne i wygodne rozwiązanie, które osobiście polecam każdemu.

Zadanie wykonane! Jak sprawdzić, czy Twój pendrive działa poprawnie?

Stworzenie bootowalnego pendrive'a to jedno, ale równie ważne jest zweryfikowanie, czy działa on poprawnie. Nie ma nic gorszego niż odkrycie, że nośnik nie działa, gdy pilnie go potrzebujesz. Dlatego zawsze po zakończeniu procesu tworzenia, wykonaj testowe uruchomienie komputera z nowo przygotowanego pendrive'a.

Jak wejść do BIOS/UEFI i ustawić bootowanie z USB?

Aby uruchomić komputer z pendrive'a, musisz zmienić kolejność bootowania w ustawieniach BIOS lub UEFI. Proces ten różni się w zależności od producenta płyty głównej, ale ogólne kroki są podobne:

1. Uruchom ponownie komputer: Upewnij się, że pendrive jest podłączony do portu USB (najlepiej USB 2.0, jeśli masz problemy z USB 3.0 na starszych systemach).
2. Wejdź do BIOS/UEFI: Natychmiast po włączeniu komputera, wielokrotnie naciskaj odpowiedni klawisz, aby wejść do ustawień BIOS/UEFI lub menu bootowania. Najpopularniejsze klawisze to:

• Del (Delete)
• F2
• F10
• F12
• Esc

Sprawdź instrukcję obsługi swojej płyty głównej lub poszukaj informacji na ekranie startowym komputera (często pojawia się komunikat typu "Press F2 for Setup" lub "Press F12 for Boot Menu").

3. Zmień kolejność bootowania: W ustawieniach BIOS/UEFI znajdź sekcję "Boot Options", "Boot Order" lub podobną. Przesuń swój pendrive USB na pierwsze miejsce na liście urządzeń rozruchowych.
4. Zapisz zmiany i wyjdź: Zapisz zmiany (zazwyczaj klawiszem F10) i wyjdź z ustawień BIOS/UEFI. Komputer powinien się ponownie uruchomić, tym razem z pendrive'a.

Pierwsze uruchomienie komputera z nowego nośnika

Jeśli wszystko poszło zgodnie z planem, po ponownym uruchomieniu komputera powinieneś zobaczyć ekran instalatora systemu operacyjnego (dla Windowsa) lub menu wyboru dystrybucji Linuxa (dla Ventoy lub Live USB). To oznacza, że Twój bootowalny pendrive działa poprawnie i jest gotowy do użycia. Nie musisz kontynuować instalacji samo pojawienie się tego ekranu jest wystarczającym potwierdzeniem sukcesu.

Przeczytaj również: Podłącz drugi monitor: Przewodnik do większej produktywności i komfortu

Najczęstsze problemy i ich rozwiązania: co robić, gdy coś pójdzie nie tak?

Mimo że proces tworzenia bootowalnego pendrive'a jest zazwyczaj prosty, czasem zdarzają się problemy. Nie ma powodu do paniki! Jako Jerzy Czarnecki, spotkałem się z wieloma takimi sytuacjami i wiem, że większość z nich ma proste rozwiązania. Poniżej przedstawiam najczęstsze problemy i sposoby ich rozwiązania.

Błąd zapisu danych: czy Twój pendrive jest uszkodzony?

Jeśli podczas tworzenia nośnika program (Rufus, Media Creation Tool) wyświetla błąd zapisu danych, może to wskazywać na kilka rzeczy:

• Uszkodzony pendrive: Niestety, pendrive'y nie są wieczne. Spróbuj użyć innego nośnika USB.
• Błędy logiczne na pendrivie: Czasem wystarczy ponowne sformatowanie pendrive'a (pełne formatowanie, nie szybkie) przed rozpoczęciem procesu tworzenia. Możesz to zrobić za pomocą narzędzia "Zarządzanie dyskami" w Windowsie.
• Zbyt mała pojemność: Upewnij się, że pendrive ma wystarczającą pojemność (min. 8 GB, zalecane 16 GB dla nowszych systemów).
• Problemy z portem USB: Spróbuj podłączyć pendrive do innego portu USB w komputerze.

Komputer nie widzi bootowalnego pendrive'a: co sprawdzić w pierwszej kolejności?

To jeden z najczęstszych problemów. Jeśli komputer nie uruchamia się z pendrive'a, sprawdź następujące punkty:

• Błędne ustawienia BIOS/UEFI: Czy na pewno ustawiłeś poprawną kolejność bootowania, aby pendrive był na pierwszym miejscu? Sprawdź ponownie sekcję "Boot Order" lub "Boot Priority".
• Włączony Secure Boot (dla Linuxa): Jeśli instalujesz Linuxa, a w BIOS/UEFI masz włączoną opcję "Secure Boot", może to blokować uruchomienie. Spróbuj ją wyłączyć.
• Włączony CSM/Legacy Support (dla MBR): Jeśli tworzyłeś nośnik MBR, upewnij się, że w BIOS/UEFI masz włączoną opcję "CSM Support" lub "Legacy Mode".
• Użycie niewłaściwego portu USB: Czasem starsze systemy BIOS mają problemy z bootowaniem z portów USB 3.0. Spróbuj użyć portu USB 2.0 (zazwyczaj czarny).
• Błędny schemat partycjonowania (GPT/MBR): Czy wybrałeś odpowiedni schemat partycjonowania w Rufusie (GPT dla UEFI, MBR dla Legacy BIOS)? To bardzo częsta przyczyna problemów.
• Uszkodzony pendrive lub błąd podczas tworzenia nośnika: Spróbuj ponownie stworzyć nośnik, używając innego pendrive'a lub innego narzędzia.
• Uszkodzony plik ISO: Upewnij się, że obraz ISO nie jest uszkodzony. Spróbuj pobrać go ponownie z oficjalnego źródła.

Instalator wyświetla błąd o braku sterowników: jak sobie z tym poradzić?

Czasami, zwłaszcza podczas instalacji starszych wersji Windowsa na nowoczesnych komputerach (np. z dyskami NVMe), instalator może wyświetlić błąd o braku sterowników. Dzieje się tak, ponieważ obraz ISO nie zawiera sterowników do kontrolera dysku, co uniemożliwia wykrycie nośnika, na którym ma być zainstalowany system.

• Pobierz nowszą wersję obrazu ISO: Najprostszym rozwiązaniem jest pobranie najnowszej dostępnej wersji obrazu ISO systemu operacyjnego. Nowsze obrazy zazwyczaj zawierają aktualniejsze sterowniki.
• Ręczna integracja sterowników: W bardziej zaawansowanych przypadkach możesz pobrać sterowniki do swojego kontrolera dysku ze strony producenta płyty głównej i zintegrować je z obrazem ISO za pomocą narzędzi takich jak NTLite, lub podczas instalacji wskazać folder ze sterownikami na innym pendrivie. To jednak wymaga już pewnej wiedzy technicznej.